Damar çapı kritik bir seviyeye ulaştığında aniden yırtılarak (rüptür) hayati tehlike yaratabilir. Albert Einstein’dan Charles de Gaulle’e kadar tarihteki birçok ünlü ismin ölüm nedeni olan bu hastalık, günümüzde modern tarama yöntemleri ve EVAR (Kapalı Stent) teknolojisi sayesinde başarıyla tedavi edilebilmektedir.
Anatomi: Karındaki Ana Damar
Aort, kalpten çıktıktan sonra göğüs kafesini geçer ve karın boşluğuna girer. Böbrek damarlarını verdikten sonra göbek deliği hizasında ikiye ayrılarak (iliak arterler) bacaklara gider. Bu bölgeye Abdominal Aort denir.
[Image of abdominal aorta anatomy]
Normalde bir bahçe hortumu genişliğinde (yaklaşık 2 cm) olan bu damar, anevrizma geliştiğinde portakal büyüklüğüne (5-6 cm ve üzeri) kadar ulaşabilir. Duvar inceldikçe, kan basıncına dayanamayıp patlama riski artar.
Neden Oluşur? (Sigara ve Genetik)
Damar duvarındaki elastik liflerin yıkımı anevrizmaya yol açar. En büyük suçlular şunlardır:
- Sigara Kullanımı: Tartışmasız en büyük risk faktörüdür. Sigara, aort duvarını ayakta tutan proteinleri yok eder. Anevrizma hastalarının %90’ı sigara geçmişine sahiptir.
- İleri Yaş ve Cinsiyet: 65 yaş üstü erkeklerde çok daha sıktır. Kadınlarda daha nadir görülür ancak görüldüğünde yırtılma riski daha yüksektir.
- Genetik Miras: Birinci derece akrabasında (baba, erkek kardeş) anevrizma olanlarda risk %20-25 artar.
- Ateroskleroz ve Hipertansiyon: Damar sertliği ve yüksek tansiyon damar duvarını zayıflatır.
“Karnımda Kalp Atıyor”: Belirtiler
Çoğu hasta, başka bir sebeple ultrason veya tomografi çektirene kadar hastalığından habersizdir. Ancak dikkatli hastalar şunları hissedebilir:
- Pulsasyon Hissi: Sırt üstü yatarken elinizi karnınıza koyduğunuzda, göbek deliği çevresinde “kalp gibi atan bir kitle” hissedebilirsiniz.
- Karın ve Bel Ağrısı: Sürekli, künt ve pozisyon değiştirmekle geçmeyen derin bir ağrı.
- Tokluk Hissi: Büyük anevrizmalar mideye baskı yaparak erken doymaya neden olabilir.
Tanı ve Tarama Programları
Tanı koymak oldukça basittir:
- Abdominal Ultrason (USG): Radyasyon içermeyen, ağrısız ve hızlı bir tarama testidir. 65 yaş üstü sigara içmiş her erkeğin ömründe bir kez baktırması önerilir.
- BT Anjiyografi: Tedavi kararı verildiğinde, damarın çapını milimetrik ölçmek ve stent (EVAR) uygunluğunu görmek için altın standarttır.
Tedavi Seçenekleri
Her anevrizma ameliyat edilmez. Tedavi, “Terazi Dengesi” gibidir; ameliyat riski ile patlama riski kıyaslanır.
1. İzle ve Gör (Takip)
Anevrizma çapı 5.0 – 5.5 cm’nin altındaysa patlama riski düşüktür. Hasta 6 ayda bir ultrasonla takip edilir. Sigara bıraktırılır ve tansiyon kontrol altına alınır.
2. Kapalı Yöntem (EVAR)
Günümüzde hastaların %70-80’ine uygulanan, halk arasında “ameliyatsız yöntem” olarak bilinen Endovasküler Aort Tamiridir.
- Nasıl Yapılır? Kasıklardan küçük bir kesi veya iğne ile girilir. Anevrizmanın içine, kanın içinden akacağı kumaş kaplı metal bir boru (Stent-Greft) yerleştirilir. Böylece basınç, zayıflamış damar duvarına değil, bu yapay damara biner.
- Avantajı: Karın açılmaz, genel anestezi (bazen) gerekmez, hasta ertesi gün taburcu olur.
3. Açık Cerrahi
Anatomisi EVAR’a uygun olmayan veya çok genç hastalarda tercih edilir. Karın açılarak genişleyen damar kesilir ve yerine suni damar dikilir. İyileşme süreci daha uzundur ancak ömür boyu kalıcı bir çözümdür.
Acil Durum: Yırtılma Belirtileri
Eğer anevrizma patlarsa (rüptür), durum dakikalar içinde ölümcül olabilir. Şu belirtilerde Hemen 112 aranmalıdır:
- Sırta ve yan taraflara vuran ani, bıçak saplanır tarzda şiddetli ağrı.
- Ani tansiyon düşüklüğü, göz kararması, bayılma.
- Soğuk terleme ve şok tablosu.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Ameliyat kararı ne zaman verilir?
Genel kural olarak erkeklerde aort çapı 5.5 cm, kadınlarda ise 5.0 cm üzerine çıktığında müdahale edilir. Ayrıca çap küçük olsa bile 6 ayda 0.5 cm’den fazla hızlı büyüme varsa ameliyat gerekir.
EVAR (Kapalı yöntem) herkese uygulanabilir mi?
Hayır. EVAR yapılabilmesi için damarın boyun kısmının ve kasık damarlarının uygun yapıda olması gerekir. Tomografi ile yapılan ölçümler sonucu hastanın anatomisi uygunsa ilk tercih EVAR’dır.
Anevrizma ilaçla küçülür mü?
Hayır, genişlemiş bir damar ilaçla eski haline dönmez. İlaçlar sadece büyümeyi yavaşlatabilir ve patlama riskini azaltabilir. Kesin tedavi mekanik onarımdır.
Ameliyat sonrası cinsel hayat etkilenir mi?
Açık cerrahide, aort çevresindeki sinirlerin etkilenmesine bağlı nadiren retrograd ejakülasyon (meninin mesaneye kaçması) görülebilir. EVAR yönteminde ise bu risk yok denecek kadar azdır. Genel olarak iyileşme sonrası normal cinsel hayata dönülebilir.
Sonuç
Abdominal aort anevrizması, sinsi ilerleyen ancak erken teşhis edildiğinde tedavisi mümkün olan bir hastalıktır. Özellikle 65 yaş üstü erkeklerin ve sigara içenlerin basit bir ultrason ile taranması hayat kurtarıcıdır. EVAR teknolojisi sayesinde günümüzde bu “saatli bomba”yı, büyük bir ameliyata gerek kalmadan, kasıktan yapılan küçük bir işlemle etkisiz hale getirmek mümkündür.
